การย้อมสีเส้นไหมด้วยสีธรรมชาติ


   ผ้าไหมหรือผ้าฝ้ายย้อมด้วยสีธรรมชาติ หนึ่งในภูมิปัญญาไทยที่สืบทอดมาแต่โบราณ มีการคัดสรรพันธุ์
พืชที่ได้รับการพัฒนาจนใช้ย้อมได้สีคุณภาพดีสีไม่ตก และไม่ซีดจางง่ายมีจำนวนไม่กี่ชนิด และเริ่มไม่
เพียงพอต่อความต้องการใช้ในขณะที่ความนิยมในผลิตภัณฑ์ผ้าย้อมสีธรรมชาติเพิ่มขึ้นเนืองจากมี
ขบวนการผลิตจากวัสดุธรรมชาติ และผ้าย้อมสีธรรมชาติมีลักษณะเด่นที่มีสีนุ่มนวล ไม่ฉูดฉาด เป็นที่
ต้องการของตลาดโดยเฉพาะในต่างประเทศ
   การวิจัยเกี่ยวกับการย้อมเส้นไหมด้วยสีธรรมชาติ วัตถุประสงค์เพื่อพัฒนากระบวนการย้อมให้ได้สีคุณ
ภาพดี คงทนต่อแสงและการซักผ้าตามมาตรฐานอุตสาหกรรม ให้เป็นที่ยอมรับของผู้บริโภค และศึกษา
หาพันธุ์ไม้ย้อมสีใหม่ๆที่หาง่าย โตเร็ว และมีส่วนให้สีปริมาณให้สามารถพัฒนาได้เชิงพาณิชย์
   พันธุ์ไม้ย้อมสีที่อนุรักษ์รวบรวมไว้ทั้งสิ้น 45 ชนิด ได้ทดลองสกัดสีด้วยวิธีต่างๆและพัฒนาวิธีการย้อม
เส้นไหมได้สีโทนดำเทา เขียว เหลือง น้ำตาลและแดง เส้นไหมที่ย้อมสีไม่เสียคุณลักษณะด้านความ
เหนียวและการยืดตัว
      พันธุ์ไม้ที่ย้อมเส้นไหมให้สีติดคงทนต่อแสงและการซัก ได้แก่
   เงาะโรงเรียน Nephelium Iappaceum L.วงศ์ SAPINDACEAE เป็นพืชยืนต้นขนาดใหญ่ ปลูกมากใน
ภาคตะวันออกและภาคใต้ ออกผลตามฤดูกาลใช้เปลือกผลเป็นวัตถุดิบให้สี สกัดสีโดย ต้มเปลือกผลสด
กับน้ำย้อมด้วยวิธีย้อมร้อน หลังจากย้อมแช่เส้นไหมในน้ำโคลนซึ่งใช้เป็นสารช่วยติดสี สีมีความคงทน
ต่อแสงดีมากการซักดี-ดีมาก
   กระบก lrvingia malayana Oliv ,Ex A. Benn วงศ์ IMAROUBACEAE เป็นพืชยืนต้นขนาดใหญ่ ผลัด
ใบออกตามฤดูกาล ผลทรงกลมรี เมื่อสุกมีสีเหลือง ใช้ผลเป็นวัตถุดิบให้สี สกัดสีโดยวิธีการคั้นน้ำ หรือ
ต้มผลสดกับน้ำย้อมด้วยวิธีย้อมร้อน หลังจากย้อมแช่เส้นไหมในน้ำโคลนซึ่งเป็นสารช่วยติดสี สีมีความ
คงทนต่อแสงดีปานกลางซักดี
   คนทา Harrisonia perforrata Merr, วงศ์ SIMOROUBACEAE เป็นไม้พุ่มแกมเถา ใบรูปขนนก ใบอ่อน
สีแดง ผลกลมฉ่ำน้ำ ขยายพันธุ์โดยใช้เมล็ดใช้ผลเป็นวัตถุดินให้สี สกัดสีโดยวิธีการคั้นน้ำ หรือ   ต้มผล
สดกับน้ำย้อมด้วยวิธีย้อมร้อน หลังจากย้อมแช่เส้นไหมในน้ำโคลนซึ่งเป็นสารช่วยติดสี สีมีความคงทน
ต่อแสงและการซักดีมาก
   มะเกลือ Diospyros mollis Griff วงศ์ EBENACEAE เป็นไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงใหญ่ ผลกลมผิวเรียบ
เกลี้ยงผลอ่อนเปลือกสีเขียว ผลแก่สีเทาเมื่อสุกมีสีดำ ไม่อ่อนเกินไปย้อมที่อุณหภูมิปกติ หรือย้อมเย็น
ใช้น้ำด่างปูนขาวและแป้งมัน (Wetting agent) เป็นสารช่วยติดสีสีมีความคงทนต่อแสงและการซักดีมาก
   สบู่เลือด Jatropha gossypifolia Linn.วงศ์ EUPHORBIACEAE เป็นไม้พุ่ม ใบเดี่ยวลักษณะคล้ายฝ่ามือ
มี 3-4 หยัก ก้านใบแดง มีขน ดอกมีสีม่วงแดงใช้ใยส่วนยอดเป็นวัตถุดิบให้สี สกัดสีโดยวิธีการต้ม ใบ
สดกับน้ำย้อมด้วยวิธีย้อมร้อน หลังจากย้อมแช่เส้นไหมในสารละลายจุนสี ซึ่งเป็นสารช่วยติดสี สีมี
ความคงทนต่อแสงดีมากการซักดี
   แก้ว Murray paniculata Jack วงศ์ RUTACEAE เป็นไม้ยืนต้นขนาดเล็ก หรือ ไม้พุ่มขนาดใหญ่ ไม้ผลัด
ใบใบเรียบเขียวเข้มเป็นมัน ดอกสีขาวกลิ่นหอม ผลเป็นรูปรีผลแก่สีแดงอมส้ม ใช้ใบเป็นวัตถุดิบให้สี
สกัดสีโดยต้มใบสดกับน้ำ ย้อมด้วยวิธีย้อมร้อน หลังจากย้อมแช่เส้นไหมในสารละลายจุนสี ซึ่งใช้เป็น
สารช่วยติดสี สีมีความคงทนต่อแสงดี การซักดี
   เพกา Oroxylum indicum(L.)Vent วงศ์ BIGNONIACEAE เป็นไม้ยืนต้น ใบประกอบแบบขนนก 3 ชั้น
ผลเป็นฝักแบนยาวคล้ายดาบห้อยลงใช้เปลือกชั้นในเป็นวัตถุดิบให้สี สกัดสีโดยการต้มกับน้ำ ย้อมด้วย
วิธีย้อมร้อน และแช่เส้นไหมในสารละลายสารส้ม ซึ่งใช้เป็นสารช่วยติดสีหลังการย้อมหรือไม่ใช้สาร
ช่วยติดสีใดๆย้อมเส้นไหมได้สีเหลืองมีความคงทนต่อแสงดี-ดีมาก การซักดี
   มะพูด Garcinia dulcis Kurr.วงศ์ GUTTIFERAE เป็นไม้ยืนต้นขนาดกลาง ใบเขียวเข้ม ผิวใบมัน ผล
กลมผิวมันเรียบ สีเขียว เมื่อสุกมีสีเหลืองใช้เปลือกต้นเป็นวัตถุดิบให้สีสกัดสีโดยต้มกับน้ำ ย้อมด้วยวิธี
ย้อมร้อน และแช่เส้นไหมในสารละลายสารส้ม ซึ่งใช้เป็นสารช่วยติดสีหลังการย้อม สีมีความคงทนต่อ
แสงดี การซักดี
   ครั่ง Laccifer Iacca Kerr. วงศ์ LACCIFERIDAE ครั่งเป็นแมลง ตัวสีแดงขนาดเล็กมาก อาศัยตามต้นไม้
ได้แก่ ต้นจามจุรี พุทรา สะแกเป็นต้น ใช้ยางครั่งเป็นวัตถุดิบให้สี สกัดสีโดยต้มกับน้ำ ย้อมด้วยวิธีย้อม
ร้อนผสมน้ำมะขามเปียก และสารส้มซึ่งใช้เป็นสารช่วยติดสีลงในน้ำสีย้อมขณะย้อม สีมีความคงทนต่อ
แสงดีมากการซักดี
   มะกอกโอลิฟ Olea European Linn.วงศ์ OLEACEAE ไม้ยืนต้น ไม้ผลัดใบเดี่ยวค่อนข้างแข็งสีเขียวเข้ม
เป็นพืชเศรษฐกิจของประเทศแถบเมดิเตอร์เรเนียน เติบโตได้ในสภาพดินแห้งแล้งและภูเขาดินใช้ใบ
เป็นวัตถุดิบให้สี สกัดสีโดยต้มใบสดกับน้ำ ย้อมด้วยวิธีย้อมร้อน และแช่เส้นไหมในสารละลายจุนสี ซึ่ง
ใช้เป็นสารช่วยติดสีหลังการย้อม สีมีความคงทนต่อแสงดีมาก การซักดี
   สะเดา Azadirachta indica A.Juss วงศ์ MEKIACEAE เป็นพืชไม้ยืนต้น โตเร็ว ใบรูปหอกใบเป็นใบ
ประกอบแบบขนนก สารสกัดจากเมล็ดใช้ป้องกันกำจัดแมลงศัตรูพืชใช้เปลือกต้นเป็นวัตถุดิบให้สี
สกัดสีโดยต้มกับน้ำย้อมด้วยวิธีการย้อมร้อน ย้อมเส้นไหมได้สีน้ำตาล มีความคงทนต่อเสียงดี การซักดี
ปานกลาง
   ดาวเรือง Tagetes erecta Linn.วงศ์ COMPOSITAE เป็นไม้ล้มลุก ปลูกง่ายโตเร็วช่อดอกมีสีเหลือง ตั้ง
แต่สีเหลืองอ่อนถึงส้ม ใช้กลีบดอกเป็นวัตถุดิบให้สี สกัดโดยต้มกลีบดอกสด หรือกลีบดอกหนึ่งอบ
แห้งกับน้ำ ย้อมด้วยวิธีย้อมร้อนและแช่ในสารละลายจุนสีหรือสารส้มซึ่งใช้เป็นสารติดสีหลังการย้อม
สีมีความคงทนต่อแสงดีมาก การซักดี
   กระถินบ้าน Leucena leucocephala Linn.วงศ์ Mimosaceae เป็นไม้ยืนต้นโตเร็ว ใบประกอบแบบขนนก
ใช้เปลือกต้นเป็นวัตถุดิบให้สี สกัดสีโดยต้มกับน้ำ ย้อมด้วยวิธีย้อมร้อน และแช่เส้นไหมในสารละลาย
สารส้ม ซึ่งใช้เป็นสารช่วยติดสีหลังการย้อมสีมีความคงทนต่อแสงดีปานกลาง การซักปานกลาง
      การรักษาผ้าไหมสีธรรมชาติ
* ผ้าไหมที่ย้อมด้วยสีธรรมชาติ มีความสวยงามและลักษณะของผ้าต่างจากผ้าชนิดอื่นๆการดูแล
รักษาการซัก-รีด จึงแตกต่างและพิถีถันกว่าผ้าผัวทั่วไป
* ผ้าไหมไม่ควรซักด้วยเครื่องซักผ้า และไม่ควรใช้สบู่หรือผงซักฟอกที่มีฤทธิ์เป็นด่าง ควรเลือก
ใช้ชนิดที่เป็นกรดอ่อนๆหรือปานกลางไม่ควรบิดผ้าไหม และควรตากในร่มเท่านั้น
* การรีดผ้าไหม ควรรีดผ้าไหมขณะที่ยังหมาดน้ำอยู่และควรใช้ผ้าชิ้นอื่นทับบนผ้าไหม แล้วรีด
บนผ้าผืนนั้นหรือรีดด้านในของผ้าไหม ถ้าต้องการใช้น้ำยารีดผ้าเรียบควรเลือกชนิดคุณภาพดี
* เมื่อสวมใส่ผ้าไหมย้อมสีธรรมชาติ ควรหลีกเลี่ยงอยู่ท่ามกลางแสงแดดจัดนานเกินไป เนื่อง
จากสีธรรมชาติบางสีซีดจางง่ายกว่าปกติ

ที่มา: ศูนย์วิจัยหม่อนไหมเฉลิมพระเกียรติ ฯ อุดรธานี